દિલનો દીવો – કવિ: ભોગીલાલ ગાંધી

 

 

તું તારા દિલનો દીવો થા ને!

ઓ રે! ઓ રે ઓ ભાયા! તું….

રખે કદી તું ઉછીનાં લેતો પારકાં તેજ ને છાયા;
એ રે ઉછીનાં ખૂટી જશે ને ઊડી જશે પડછાયા!
                    ઓ રે ! ઓ રે ઓ ભાયા! તું….

કોડિયું તારું કાચી માટીનું, તેલ દિવેલ છુપાયાં;
નાની શી સળી, અડી ન અડી પરગટશે રંગમાયા!
                    ઓ રે ! ઓ રે ઓ ભાયા! તું….

આભના સૂરજ, ચંદ્ર ને તારા, મોટા મોટા તેજરાયા;
આતમનો તારો પ્રગટાવ દીવો, તું વિણ સર્વ પરાયા!
                     ઓ રે ! ઓ રે ઓ ભાયા! તું…..

 

વ્હાઈટ વૉટર રાફટિંગ – રેખા સિંધલ

‘Happiness is the way of travel not the destination…” એક દુકાનમાં જ્યારે મેં આ વાકય વાંચ્યું ત્યારે હું અમેરિકાના ટેનેસી રાજ્યના પૂર્વ છેડે આવેલી ‘ઓકોઈ’ નામની નદીમાં સહેલ કરવા જવાનું વિચારતી હતી. યાત્રા-વિહારનો આનંદ તો વહેંચવાથી વધે અને મારી સાથે મારા બે પ્રિય પાત્રો – મારા પતિ અને મારી ઉત્તમ મિત્ર નીલમ હતાં, તેથી તે અનેક ગણો વધે તે સ્વાભાવિક છે. આ સહેલ જુદી હતી. માઈલો લાંબી તોફાની નદીના વહેણમાં તરાપા પર બેસીને હલેસાં મારવાના હતાં. તરાપો ઊંધો પણ વળી શકે અને માઈલો લાંબી આ નદીમાં ખડકો એટલાં બધા હતા કે ક્યાંક ભટકાઈ જવાય અથવા તો કંઈ પણ થઈ શકે. અરે ! કેડ સમાણાં ખડકો પર ઊભા રહેવાના પ્રયત્નમાં જો પગ લપસીને ફસાયો તો વેગ સાથે તણાતા શરીરથી તે છૂટો પડી જવાની શક્યતા પૂરેપૂરી. પાણીનો જેને ડર હોય તે તો તેમાં જાય નહીં અને જવા પણ ન દે. ખાસ પ્રકારે બનાવેલ આ પ્લાસ્ટીકના તરાપા પર છ વ્યક્તિ અને એક ગાઈડ એમ કુલ સાત વ્યક્તિઓએ સફર કરવાની હતી.

અમે ટિકિટ તો લઈ લીધી પરંતુ પ્રથમ ગ્રાસે મક્ષિકા ! મારા પતિ તથા મારી દીકરીએ મને આવો જોખમી પ્રવાસ ખેડવાની સાફ ના પાડી. બંનેને પાણીમાં જવાનો ડર અને તેમની સામેની મારી હિંમતની લડાઈમાં પહેલાં તો હું હારી ગઈ અને એમની લાગણી જીતી ગઈ પરંતુ મારું મન તો ટેકરીઓ અને વૃક્ષોની ઘટાઓ વચ્ચે વહેતી નદીમાં ઊછળતું હતું. ત્યાં બેઠું બેઠું એ શરીરને પણ સાદ કરતુ હતું. પ્રેમની સામે પ્રેમથી જીત મેળવી મેં મારા પતિને ખાતરી આપી કે હું ડૂબીશ તો બાહોશ ગાઈડ મને બચાવી લેશે અને ખડક સાથે અથડાઈને જીવનતત્વ પાણીનો આનંદ લેતાં લેતાં મરીશ તો મારી સદગતિ થશે. પ્રકૃતિને ખોળે રમવાનો આનંદ ડરને કારણે જતો કરવાની મારી જેમ સખી નીલમની પણ તૈયારી નહોતી. બાવન વર્ષની ઉંમર અને કમરની તકલીફ હોવાથી થોડી ચિંતા ખરી, પરંતુ છેવટે રજા મળી.

અમે તો બાળકની જેમ ઉત્સાહથી ફરી તૈયાર થયા ! સલામતી માટેના નિયમો સમજાવવા અમને એક વર્ગમાં બેસાડ્યા જ્યાં એકસોથી યે વધુ લોકો હતા. મોટાભાગના તરુણ ઉંમરના વિદ્યાર્થીઓ હતાં. ફકત બે-ત્રણ કુટુંબો હતાં કે જેમાનાં કેટલાંક અમારી માફક પ્રથમવાર આવ્યા હતાં. અમારી છ સભ્યોની ટુકડીમાં હું, નીલમ અને બે તરુણ બાળકો સાથેનું એક અમેરિકન દંપતિ હતું. તરાપાના પાછળના ભાગે ગાઈડ અને આગળના ભાગે આ બાપ-દીકરાની ટુકડી પહેલી લાઈનમાં હતી. બીજી લાઈનમાં નીલમ અને દીકરી એનલ તથા ગાઈડની આગળની લાઈનમાં તરાપાની ડાબી જમણી બાજુએ હાથમાં હલેસાં સાથે હું તથા એનલની મા બેઠાં હતા. ગાઈડે ફરી એકવાર સૂચના આપી કે શરીરનું સમતોલન રાખવા માટે તે ક્હે ત્યારે અંદર તરફ નમવું અને કહે તે દિશામાં હલેસાં મારવા. હવે અમારા તરાપાએ વહેણમાં ઝંપલાવ્યું. નદીની ઉતાવળી ગતિ સાથે તરાપાએ પણ ઝડપ વધારી. હું અને નીલમ થોડા ઢીલા પડ્યા. મારો ઉત્સાહ ઘણો હતો પરંતુ નીલમની તબિયત થોડી નાજુક હોવાથી મને એની ચિંતા થઈ. મેં પૂછ્યું કે પાછું ફરવું છે ? વીર નર્મદને યાદ કરીને નીલમ કહે : ‘ડગલું ભર્યું કે ના હટવું….’ અને છેવટે મેં પણ કહી દીધું કે ‘હિંમતે મર્દા તો મદદે ખુદા….’ હવે જે થાય એ જોયું જશે…

સામે નજર કરતાં નદી જાણે પ્રકૃતિને ખોળે રમતી હતી અને અમે નદીને ખોળે. અનંત અવકાશ નીચે ચારે બાજુ વૃક્ષોથી આચ્છાદિત પર્વતો અને ટેકરીઓનાં ચરણ ચૂમતી દોડતી જતી નદીનો પથરાળ પટ તેને વધુ વેગ આપતો હતો. પ્રથમ મોટા ખડકોની હાર પરથી નીચે સરતાં ધબકારા વધી ગયા પણ પછી ડર ઘટી ગયો. નાના મોટાં ખડક પરથી વહેતી ધારાઓને નીચે ઢાળમાં વધુ ને વધુ નાના મોટાં ખડકો માર્ગ આપીને ધન્ય થઈ રહ્યા હતાં. સતત પલળતાં રહેતા હોવાથી તે સુંવાળા થતા જતાં હતાં. નદીના વેગ અને પત્થરની સુંવાળપ વચ્ચે સેવાળરૂપે લીલું અને લીસ્સું જીવન ફેલાતું હતું જેનો રંગ વહેણને પણ લીલાશ આપતો હતો. નીલમ ગાતી હતી…. ‘પાન લીલું જોયું ને તમે યાદ આવ્યા….’ નદીમાં તરતાં એ એક લીલા પાનને પણ કદાચ વૃક્ષનો વિયોગ સાલતો હશે ! પરંતુ આ વિયોગમાં પણ યોગનો આનંદ અમારા હૈયાને શીતળતા આપતો હતો. જુલાઈ મહિનાની ભર બપોરે અમે વાયુની શીતળ લહેરીઓ સાથે ઝૂમતાં હતાં અને ગાઈડની સૂચનાઓ પ્રમાણે હલેસાંઓ મારતાં હતાં.

તરાપાની નૃત્યગતિ હવે વધી હતી અને સાથે સાથે અમારૂ ડોલન પણ. વચ્ચે ઢોળાવો આવે ત્યારે ગાઈડ અમને અગાઉથી જણાવતો અને તન-મનમાંથી એક ઝણઝણાતી પસાર થઈ જતી. સાવધાનીનો એ સંકેત થોડી જ વારમાં કલ્પિત ભયને અકલ્પ્ય આનંદમાં ફેરવી નાખવા મદદરૂપ થતો. પથરાળ પ્રદેશ પર વહેતી આ નદી પર ખડકોનો વધતો ઓછો ભાગ જાણે પડકાર કરવા જ વારેવારે માથું ઉંચકતો હોય તેમ ઠેકઠેકાણે દેખા દેતો અમને ડરાવતો હતો. જે જોશથી નદી તેની સાથે અફળાતી હતી તેથી તો ડર વધતો હતો. પાણીના વેગ અને પત્થરની સ્થિરતા વચ્ચેથી માર્ગ કાઢવાની કુનેહ નદીની દોસ્તી વગર શકય જ નથી જ્યારે મારો તો આ પ્રથમ જ પરિચય ! ગાઈડની દિશાસુઝ મારા ડરને આનંદમાં ફેરવીને હર્ષ અને રોમાંચથી ખળખળાવતી. કલાક પછી એક કાંઠે અમે પાંચ મિનિટ માટે થંભ્યા. બાજુમાં કાંઠા પરના વૃક્ષો ઝૂકીને જાણે નમન કરતાં હતાં. સામેના કાંઠે કેટલાક દેશોના ધ્વજ જાણે નદીને વંદન કરતાં ઊભા હતાં. આ દેશોએ 1996માં ઓલેમ્પિકની પાણીમાં રમાતી રમતોમાં ભાગ લીધેલો જે અહીં રમવામાં આવી હતી. વચ્ચે મધ્યમાંથી એક પછી એક ચાર તરાપાઓ પસાર થયા. તે જગ્યાએ વમળમાં તરાપો ગોળ ગોળ ફરતો નીચે સરતો હતો અને અંદર બેઠેલા લોકો રોમાંચ, ભય અને હર્ષમિશ્રિત ચિચિયારીઓ કરતા હતાં. ગાઈડે આ જગ્યાનું નામ ‘હોલીવુડ સ્પીન’ જણાવ્યું.

અમારા તરાપાએ એમાં ઝંપલાવ્યું. ખૂબ મજા આવી. પાણીની છાલકોથી નદીમાતાએ જાણે વહાલથી અમને નવડાવ્યા. ચિચિયારીઓ સ્વાભાવિક બની ગઈ. અમારી સાથેનું અમેરિકન કુટુંબ અમારી ખૂબ કાળજી રાખતું હતું. હું કે નીલમ બીજી બાજુ નમી જઈએ તો તરત જ અંદર તરફ ખેંચી લે અને વધુ પડતાં અંદર નમી જઈએ તો ટેકો આપીને સરખા બેસવામાં મદદ કરે. હવે નદીનો મધ્યભાગ શરૂ થયો હતો. આમ તો ત્રેવીસ માઈલ લાંબી ‘હિવાસી’ નામની નદીમાં પાંચ માઈલના મધ્ય ભાગ(ઓકોઈ)માં જ અમારી સફર હતી. પાણીના વ્હેણ અહીં પ્રમાણમાં ઓછાં વેગવાન હતાં. વેગની ગતિ પ્રમાણે પાંચ વર્ગોમાં તેનું વર્ગીકરણ કરવામાં આવ્યું છે. પાંચેમાં સૌથી સરળ એવા પ્રથમ વર્ગની સફરની અમારી હિંમતને પણ અમે જ દાદ દેતાં હતાં ! તરવાના કૌશલ્યને અભાવે જ સ્તો ! અમેરિકન ગાઈડ કે જેનું નામ ‘નીલ’ હતું, તે બહુ આનંદી હતો. અમે વાતોએ વળગ્યા. નીલમે પણ ગીત ગણગણવાનું મૂકીને વાતોમાં રસ લીધો. નીલમ કહે આ નદીની સફરને સમયની મર્યાદા ન હોય તો કેવું સારૂ ! આ સાંભળી તેને સાથે લાવ્યાનો મને ખૂબ આનંદ થયો.

નદી એના પેટાળમાં પત્થર, માટી અને બીજુ પણ ઘણું સમાવીને ઊછળતી કૂદતી વૃક્ષો અને માનવીઓને જીવનનો આનંદ અર્પે છે. જીવન પણ આ વહેતી નદી જેવું અનંત છે. કિનારાઓની મર્યાદા વચ્ચે એ પણ સતત વહે છે. વાતો વાતોમાં મેં નીલને પુછ્યુ કે ‘અહીં ઘણા લોકો એક જ બેઠકનો નાનો તરાપો લઈને નીકળી પડ્યા છે તો એ કુશળતા પ્રાપ્ત કરવા માટે કેટલા પાઠ લેવા પડે ?’ એણે જવાબ આપ્યો કે ‘મહત્વ નદીને ઓળખીને એના વહેણ અને માર્ગના પરિચયનું છે અને એ કૌશલ્ય તો નદીની દોસ્તીથી જ કેળવી શકાય. મને એટલે જ આ નોકરી બહુ ગમે છે. હું નાનો હતો ત્યારથી આ નદીને ખોળે જ મોટો થયો છું. અહીંના એક-એક પત્થરને હું ઓળખુ છું.’ તેણે સૌને થોડીવાર આસપાસ તરવાની મજા લેવાની છૂટ આપી. એનલ તેનો ભાઈ સ્કોટ અને તેના પિતા ટોમે પાણીમાં હર્ષથી ઝંપલાવ્યું. અમે આજુબાજુના સૌંદયનું પાન કરતા તૃપ્તિ અનુભવવા લાગ્યા. નજર પહોંચે ત્યાં સુધી પાણી જ પાણી અને આજુબાજુના બંને કાંઠે તેમ જ સામેના વળાંકોને કાંઠે વૃક્ષોની હારમાળાઓ ઉન્નત અને ઉન્નત થતી જતી હતી. આ આખા ય દશ્યની આકાશ સાથેની એકરૂપતા મન અને હૃદયને એક વિશાળતા અર્પતી હતી. આ વિશાળતાને સમયમાં સમેટવા નીલે તરાપો આગળ ચલાવવાની તૈયારી આરંભી.

મધ્યમાં ધીમી પડેલી નદીની ગતિ ફરીથી વધતી જતી હતી. દોડતી નદી હવે જાણે કૂદતી હતી. નીલે તરાપો થોડીવાર ગોળગોળ ફેરવ્યો, આનંદ માટે જ સ્તો ! અમે બધાં પૂરેપૂરાં પલળી ચૂકયાં હતાં. પત્થર સાથે માથું ન અફળાય અને ડૂબી ન જવાય તે માટે હેલમેટ અને જેકેટ પહેરાવ્યાં હતાં, તો પણ કપડાં પલળે એટલો જળાભિષેક થયો હતો ! સાચે જ અમે આનંદથી તરબોળ હતા. નીલે અમને ‘ગ્રાન્ડ ફનાલી’ માટે તૈયાર થવા કહ્યું. સામે એક મોટો ખડક નદીની બરાબર વચ્ચે ચોકીદારની અદાથી અણી તાકીને ઉભો હતો. તેની આસપાસ બંને બાજુથી પાણી પ્રચંડ વેગથી નીચે તરફ ધસતું હતું. એને ઝૂકીને અમે બાજુમાંથી પસાર થયાં કે નીચે તરફ વેગથી ઘસડાયા. તરાપો બંને બાજુ હાલકડોલક થઈ કાટખૂણા રચતો અમને ઝૂલાવતો હતો અને અમે શીતળ પાણીની છાલકોથી સરિતાનું વહાલ પીતા હતા. ગાઈડ નીલે થોડી મહેનતે તરાપાને આ વમળની બહાર કાઢ્યો. ફરી એ જ સુન્દર આકાશ, નિર્ઝરિણી અને વૃક્ષોની ઘટાઓ મનને મંત્રમુગ્ધ કરવા લાગી. ફરી એકવાર ભયે મને આનંદસમાધિમાંથી જાગૃત કરી. પળ બે પળ અને વળી આનંદનો અતિરેક !

સફરની શરૂઆત કરી ત્યાંથી અમે એકસો સિત્તેર ફૂટ નીચે સુધી આવી ચૂક્યાં હતાં. છેલ્લાં વધુ એક વમળમાં નીરની પ્રેમાળ છાલકોનો ભયરહિત આનંદ માણી અમે કિનારે નાંગર્યા. કિનારો કાંકરાઓથી ભરપૂર હતો અને પાણી ગોઠણ સમાણાં હતાં. આથી, તરાપામાથી ઊતર્યા પછી પણ સરિતાનો પાલવ મૂકવાનું મન નહોતું થતું. અમારા પગ પાણીથી બંધાયેલા હતાં. બહાર નીકળ્યા ત્યારે મારા આખા અસ્તિત્વમાંથી આનંદ પાણી સ્વરૂપે નીતરતો હતો.

(રીડ ગુજરાતી પર આ કૃતિ મૂકવા માટે મૃગેશભાઈનો ખૂબ ખૂબ આભાર)