પૂર્વ અને પશ્ચિમ

(‘ગુર્જરી ડાયજેસ્ટ - ઓક્ટોબર 2008′ માં પ્રકાશિત સ્વરચિત કૃતિ, અંતમાં થોડા ફેરફાર સાથે)

 

મોમ, માઈક ઈઝ આસ્કીંગ મી ફોર ડેઈટ, કેન આઈ ગો?” મારી અઢાર વર્ષની પુત્રી પ્રિયા એ જયારે પ્રેમ અને વિશ્વાસથી મને આમ પૂછયું ત્યારે ના પાડવી અઘરી બની ગઈ પણ હા પાડવી એનાથી ય અઘરી હતી. હું ફકત એટલું જ બોલી શકી કે મને તારા માટે ડર લાગે છે. તુરત કહે, ”કેમ?” હું શું જવાબ આપું આ એક શબ્દના પ્રશ્નનો?

 

ત્રણ દીકરીઓમાં પ્રિયા સૌથી નાની અને એટલી ચાલાક કે તેણે સમયસુચકતા વાપરીને મને ઝડપી હતી જેથી હું કામ કે થાક અગર તો બીજું કોઈ બહાનુ કાઢીને વાત ઠેલી ન શકું એ માટે જરૂરી ધીરજ પણ એણે જાળવી હતી મને રડું રડું જોઈ એટલે કહે, “તું ચિંતા ન કર તારાથી છુપાઈને મારે કંઈ નથી કરવું અને એટલે તો પૂછું છું.” ચિંતા ઘટી પણ મુશ્કેલી વધી. મેં કહ્યું કે મને વિચારવા માટે સમય જોઈએ. તે કહે,” ભલે, કેટલો? એના ટૂંકાટચ ત્રણ પ્રશ્નોએ મને ખળભળાવી નાખી. મેં એક મહિનાનો ઓછામાં ઓછો સમય માંગ્યો. જાણે એને પણ મને પટાવવાનો એટલો સમય મળી ગયો હોય તેમ એ ખુશ થઈ ઊઠી કહેવા લાગી કે તારે જ્યારે પણ એ અંગે વાત કરવી હોય ત્યારે મને કહેજે હું તૈયાર જ છું અમારો મા-પુત્રીનો અન્યોન્ય માટેનો વિશ્વાસ અત્યારે ચરમ સીમાએ હતો સાથે સાથે કસોટી પર પણ હતો.

 

બીજા દિવસે પ્રેમથી પાસે બેસાડીને મેં મારી આ અત્યંત વ્હાલી પુત્રીને કહ્યું,” બેટા, માઈક ને હું બહું જાણતી નથી તેથી હા કહી શકતી નથી.” એ કહે “તને મારો વિશ્વાસ નથી? તારે મારા થકી માઈકનો ભરોસો કરવાનો છે.” અમારૂં વાકયુધ્ધ શરૂ થયુ. “બેટા! આ ઉંમરનો ભરોસો તારે પણ ન કરવો જોઈએ.” મારી આ વાતનો તુરત સ્વીકાર કરીને કહે,” હાં, એ તો ખરૂં જ ને! એટલે તો અમે લગ્નનું નહી, ડેઈટિંગનુ વિચારીએ છીએ.”

 

અત્યાર સુધી અમારી વાત ચુપચાપ સાંભળતી મારી મોટી પુત્રી નીતિએ વાતમાં ઝંપલાવ્યું પ્રિયાને કહે, ”પણ મમ્મી ડેઈટિંગ વિષે જ કંઈ જાણતી નથી પહેલાં ડેઈટિંગ એટલે શું તે એને સમજાવ.”  એના પપ્પા ઘરમાં હોત તો મહાભારત જ સર્જાયું હોત તે કદાચ બંને બહેનોને પહેલેથી જ ખબર હશે. મેં મારું (અ)જ્ઞાન દર્શાવ્યું, “ મને ખબર છે ! ડેઈટિંગ એટલે છોકરો અને છોકરી લગ્ન થઈ ગયા હોય તેમ સાથે હરે-ફરે અને પછી ન ફાવે તો લગ્નની ના પાડીને ઊભા રહે.” પ્રિયા કહેવા લાગી કે ના મમ્મી એવું નથી….વચ્ચે જ નીતિ કહે, “મમ્મીને એમ છે કે ડેઈટિંગમાં સેક્સ અનિવાર્ય છે હવે તું એની સાથે ફોડ પાડીને વાત કર. ’’તું જ કહે ને!” એમ જયારે મેં નીતિને કહ્યું ત્યારે “મારુ એ ગજુ નહીં” એમ કહી એણે ચાલતી પકડી. આટલું કહેતાં પણ એને તકલીફ પડી હશે કારણ કે તે જાણતી હતી કે મમ્મી જે વાતાવરણમાં ઉછરી છે તેમાં સેક્સની વાત કરાય જ નહી અને માબાપ સાથે તો ભૂલેચૂકે પણ નહી. પણ પ્રિયા પાસે ધીરજનો આજે ભંડાર હતો અને મારી તો એ વગર હાર જ હતી એટલે પ્રિયાએ જ ફરી તંતુ સાધ્યો. “એવું નથી મમ્મી… અમારી મિત્રતા આખી જિંદગી ટકી શકે તે માટે વિશ્વાસ કેળવવા અમે એકબીજાને નજીકથી ઓળખી શકીએ. અને મિત્ર તરીકે અત્યારે પણ ‘છૂટ’થી હરીએ ફરીએ અને એકબીજાને સમજીને સંભાળી શકીએ…. “ આમતેમ એણે મને ઘણું સમજાવ્યું પણ મારું સમગ્ર ધ્યાન ‘છૂટ’ શબ્દ પર કેન્દ્રીત હતું. એટલે મારે કેટલી છૂટ આપવી તે વિચારવા માટે મને મળેલ સમય મારે ગુમાવવો નહોતો. “જોઈશુ!” કહીને મેં તત્કાળ પૂરતી ચર્ચાની સમાપ્તી કરી.

 

બાપ – દીકરી વચ્ચે મોરચો ન મંડાઈ જાય તે માટે આ વાત યોગ્ય સમયે યોગ્ય રીતે મારા પતિ વિમલને કહેવાનું મેં વિચાર્યુ હતુ. સાંજે જ્યારે એણે પૂછ્યું કે  “શું વિચારે છે? કેમ મુંઝાયેલી લાગે છે?” ત્યારે મને ખ્યાલ આવ્યો કે હું સ્વસ્થ નથી અને આ વાત કરીશ તો મારાથી પણ વધારે તેઓ અકળાઈ ઊઠશે ઉપરાંત મારી ક્યાં ભૂલ છે અને હવે કેમ સુધારવી તેના તાત્કાલિક ઉપાયો કરવા માટેના સૂચનો આપવા લાગશે. અમારા બેમત મૂળ પ્રશ્ન પરથી અમારૂં ધ્યાન ચલિત કરી દેશે એવા ડરથી હું એ સમયે ચૂપ જ રહી. ગયા રવિવારની જેમ આ રવિવારે એમણે કામ પર જવું પડશે કે કેમ? એ પૂછતા પ્રશ્નની ગંભીરતા એમને સમજાઈ ગઈ અને અત્યારે આગળ કંઈ ન પૂછવામાં જ શાંતિ છે તે પણ સમજાઈ ગયુ.

 

ત્રણ દિવસ પછી રવિવારની રજાના દિવસે દીકરીઓ (કદાચ અમને એકાંત આપવા જ) મામાને ઘરે ગઈ હતી. હું સવારમાં વહેલી ઊઠીને મારા બધા કામ આટોપી ચાની સાથે પ્રેમનો કટોરો લઈને વિમલ સાથે વાત કરવા બેઠી કે જેથી જે સમસ્યા ઊભી થઈ એમાં મારો જો કાંઈ વાંક હોય તો માફ કરી આગળ શું કરવું તેમાં તેઓ દોરાઈ શકે. સંતાન એમાં ય દીકરી ખોટું કરતી જણાય ત્યારે તેની મા નો વાંક કાઢવા પાછળ શું પિતાનો પુત્રી પ્રત્યેનો સ્નેહ હશે?

 

આ દેશમાં આવ્યા એટલે એક વસ્તુ તો ખરી જ કે કોઈ પણ કૌટુંબિક સમસ્યા ઊભી થાય એટલે દોષનો ટોપલો અમેરીકન કલ્ચર પર ઢોળીને હળવા થવામાં સરળતા રહે છે. આ હળવાશ સાથે જ અમે પણ વાત શરૂ કરી. દીકરી કેટલી ડાહી અને પ્રેમાળ છે આપણો કેટલો બધો વિચાર કરે છે અને હવે મોટી થઈ છે અને સ્વતંત્રપણે વિચારવા લાગી છે એટલે એની પર નજર રાખવા માટે આપણી પાસે તેની પર વિશ્વાસ રાખવા સિવાયનો કોઈ વિકલ્પ હોય તો કહેવા મેં વિમલને આજીજી કરી. મારી મજબૂરીઓમાં પોતાની મજબૂરીનું પ્રતિબિંબ જોઈ એ શાંત જ રહ્યા અને મને એક કિલ્લો સર કર્યાની હાશ થઈ !

 

પછી મેં તેને માઈક અને ડેઈટિંગ વિષે વાત કરી. માઈક સાથેનું પ્રિયાનું હળવું મળવું એમને રૂચતું નહોતુ એ ખ્યાલ માઈક ને પણ આવી ગયો હતો તે મેં પ્રિયા પાસેથી જાણ્યું હતું પણ આજે વાંધો માઈક નો નહી ડેઈટિંગનો હતો. મુખ્ય વિષય “ડેઈટિંગ” થઈ ચૂક્યો હતો માઈક  નહી. આ નબળી પળોમાં અમારો પરસ્પરનો પ્રેમ છલકાતો હતો. પાંત્રીસ વર્ષો અમે સાથે રહી શકયા ને આ પ્રેમની નબળાઈને કારણે જ. આ જ નબળાઈ હવે દીકરીમાં જોવા મળે છે ત્યારે એને કેમ પોષવી ? એ મુંઝવતો પ્રશ્ન હતો.

 

ઉનાળાના વેકેશનની નિરાંતને કારણે પ્રિયા સાથે વાત કરવાનો પૂરતો સમય હતો. પણ વાત શું અને કેમ કરવી તે વિચાર કરવા છતાં સૂઝતુ નહોતુ. મામાને ત્યાંથી એ પાછી આવીને મને ભેટી. મને એવુ લાગ્યુ જાણે એ વ્હાલ લેવા નહી આપવા આવી હોય. માઈક ની એમાં જીવનભરની ભાગીદારી માટે મારે તૈયારી કરવાની હતી. એક અજાણ્યા અમેરીકન છોકરા પર મારી વ્હાલી પુત્રીની સંભાળનો મારે વિશ્વાસ કરવાનો હતો. જ્ઞાતી અને ધર્મના વાડાઓ કૂદાવીને વસુધૈવકુટુંબકમ્ ના વિચારોને પુસ્તકમાંથી જીવનમાં ઉતારવાની ક્ષણ ઘણી કપરી લાગી.  

 

થોડા દિવસ પછી એક સાંજે હું ને પ્રિયા બહાર વરંડામાં હિંચકે બેઠાં. મારી મુંઝવણો એ સમજશે એમ માનીને મેં કહ્યું કે માઈક સારો છોકરો જણાય છે અને ભણવામાં ઘણો હોંશિયાર છે તે ખરું પણ તે, તેનુ કુટુંબ અને તેનો સમાજ બધુ આપણાથી અજાણ્યુ આપણે એને સ્વીકારીએ પણ એ આપણને કાયમ માટે સ્વીકારશે તેની ખાત્રી શું? તેનો જવાબ હતો કે ડેઈટિંગ દરમ્યાન અમારો પ્રેમ અને વિશ્વાસ દૃઢ થશે તો જ અમે પરણીશુ નહીતર નહી. અને તેના કુટુંબમાં કોઈને મારો વાંધો નથી અને હોય તો પણ એ માઈકે સંભાળવાનું છે. રહી સમાજની વાત તો મમ્મી, મારો અને માઈક નો સમાજ એક જ છે. તમારો સમાજ જે ઈન્ડીયામાં છે તેને તો અમે ઓળખતાં પણ નથી અને જે અહીં છે તેના બાળકો અમને સમજી શકે માબાપ નહી. આમ તે દિવસે મને ભાન થયુ કે મારો અને મારા સંતાનોનો સમાજ અલગ પડી ગયો છે.

 

મારી મુંઝવણો એને સમજાવવા કરતાં હવે તેની મુંઝવણો મારે સમજવાની જરૂર છે તેનું પણ સાથે સાથે ભાન થયું. નીતિને સમજવામાં મેં બહુ મોટી ભૂલ કરી છે તેનો પણ અહેસાસ થયો. માબાપ તરીકે અમે એને સમજાવવામાં જ વ્યસ્ત હતા સમજવામાં નહી. અંતે અમે એને નહીં જ સમજી શકીએ તે નિરાશાએ એને અમારાથી દૂર કરી દીધી હતી. તે ઘરમાં જ હોવા છતાં અમારી ચર્ચામાં ભાગ લેવા તો જ આવતી જો એનાથી એની નાની બહેનને કંઈ ટેકો મળી શકે. ગુનાહીત ભાવ સાથે મેં છેલ્લી દલીલ કરી કે મેં તારી મોટી બહેનોને આટલી બધી છૂટ નથી આપી અને હવે તને આપું તો એમને અન્યાય કર્યો ગણાય.

”હમણાં જ પાછી આવું છું” એમ કહી પ્રિયા ઘરમાં જઈ નીતિને બોલાવી લાવી.  નીતિ કહે, “ મને તો તે અન્યાય કર્યો જ છે. હવે પ્રિયાને ન કરે તો સૌથી વધુ આનંદ મને થશે.”  ત્રીજી પુત્રી સુજાતા અમે એના માટે પસંદ કરેલાં યુવાન સાથે પરણીને સાસરે સુખી છે. અને આ પ્રશ્ને અમારી કૌટુંબિક એકતા જળવાઈ રહે તેવા પ્રયત્નો તે દૂરથી ફોનમાં કર્યા કરતી.

 

અમારી હાર થઈ ચૂકી હતી પણ કબૂલવા અમે તૈયાર નહોતા તેમ છૂટ આપવા પણ તૈયાર નહોતા. પ્રિયાના પ્રેમે એને ઘણી ધીરજ બક્ષી હતી. શાંત, મૃદુ અને પ્રેમાળ હાસ્ય સાથે વળી એક સાંજે મને કહે ચાલો હું તમને રસોઈમાં મદદ કરૂં. માબાપ દુ:ખી થતાં હોય તો તેને કેમ ખુશ કરવા તે કળા સંતાનોને હસ્તગત હોય છે. રસોઈ કરતાં કરતાં પૂછવા લાગી કે માઈક અને તેનો ભાઈ ચાર્લ્સ શુક્રવારની સાંજ આપણી સાથે ગાળવા આવી શકે? આમ તો એ બંને પ્રિયા ના મિત્રવર્તૂળમાં હોવાને કારણે અમારે ત્યાં આવતા રહેતાં અને સાથે અન્ય મિત્રો પણ હોય જ. પ્રિયા ને ખબર જ હતી કે તેના મિત્રો માટે અમારા ઘરના દરવાજા ખૂલ્લા છે તો પણ સહમતિ માટે એણે પૂછ્યું હતુ. આ રીતે હું માઈકના સીધા પરિચયમાં આવી શકું તે એનો હેતુ હતો.

 

પછીના શુક્રવારે સાંજે બંને ભાઈઓ અમારી સાથે જમ્યાં. ખૂબ સારી છાપ પાડીને ગયા. કિશોર વયના એ બંને ભાઈઓને રાતના આઠ વાગ્યા પછી ઘરબહાર જવાની છૂટ નહોતી. કાર અકસ્માતમાં માતાના મૃત્યુ પછી એના પિતાએ બીજા લગ્નનો વિચાર કર્યા વગર આ બંને બાળકોના ઉછેર પર સમગ્ર ધ્યાન કેન્દ્રીત કર્યુ હતું. મને માઈક ખૂલ્લા દિલનો પ્રમાણિક યુવાન લાગ્યો છતાં મારી દીકરીની શક્ય નબળાઈઓ સાથે જીવનભર સાથ નિભાવે કે કેમ? અને તેની શક્ય નબળાઈઓ સહ્ય હશે કે કેમ? એ પશ્ન હું પ્રિયાના ધ્યાન પર મૂક્યા વગર ન રહી શકી. ફરીને વાત ડેઈટિંગ પર આવીને ઊભી રહી.” એટલે જ તો અમે ડેઈટિંગનું વિચારીએ છીએ. હજુ લગ્નનુ ક્યાં નક્કી છે. એવું લાગશે તો અમે લગ્ન નહી કરીએ અને મમ્મી, તું શા માટે અત્યારથી લગ્ન સુધીનું વિચારે છે ? હજુ ચાર પાંચ વર્ષ તો અમારે ભણવાનુ પણ બાકી છે. ડેઈટિંગ દરમ્યાન અમારી મિત્રતા વધુ ગાઢ નહી થાય તો જીવનસાથી થવાનો સવાલ જ ઊભો થતો નથી.”  મતલબ કે ડેઈટિંગ એટલે લગ્ન માટે જરૂરી મિત્રતા ગાઢ કરવાનો પ્રયાસ એમ જ ને? તો પછી મને વચન આપ કે તું અમને પૂછ્યા વગર લગ્નનું નક્કી નહી કરે. મેં આમ કહ્યુ કે પ્રિયા તુરંત કબૂલ થઈ તેથી મને હાશ થઈ. હજુ મારી પાસે ઘણો સમય છે હું એને પાછી વાળી લઈશ એમ મન મનાવીને મેં તેને ડેઈટિંગની છૂટ આપી.

 

થોડાં દિવસ વીત્યા હશે ત્યાં અવઢવ સાથે પ્રિયા એ એક નવો પશ્ન પૂછ્યો. મોમ, તું કહેતી હોય છે કે જગતના બધા ધર્મો સમાન છે બરાબરને? મેં જવાબ આપ્યો કે હાં, કેમ તારે ધર્મ તો નથી બદલવો ને? મારૂ લોહી વેગથી દોડવા લાગ્યું. નહીનહી મમ્મી…. ક્યારેક મોમ અને ક્યારેક મમ્મી કહેતી એ મને શાંત કરવા લાગી. માઈક બહું સારો છોકરો છે. મને કહે છે કે તને હું ક્યારેય ધર્મ બદલવાની ફરજ નહીં પાડું પણ…… આગળ કંઈક કહેતાં તે અટકી ગઈ.  “તો પછી શુ વાત છે? બોલને !” મેં તુરત સ્વસ્થતા ધારણ કરી પૂછ્યું. માઈક કહે છે કે આપણે ભવિષ્યમાં લગ્ન કરીએ તો આપણા બાળકો અમારો ધર્મ પાડશે તારા માબાપને તેનો વાંધો નથી ને તે પૂછી જોજે પછી ત્યારે ધર્મનો ઝગડો આપણા વર્ષોના સબંધ પર પાણી ફેરવે તે કરતાં અત્યારથી અટકવું સારૂ. મેં જવાબ આપ્યો કે ઝગડો જ કોઈ પણ ધર્મની વિરુધ્ધની વાત છે માટે ધર્મ માટે ઝગડવાની વાત તો બે બુનિયાદ છે પણ તેને કહેજે ધર્મ માટે સહિષ્ણુ મારા માબાપ માંસાહારી ખોરાક માટે અસહિષ્ણુ છે. અને તું ફકત શાકાહારી રસોઈ જ કરી શકીશ એ પણ એને કહી દેજે. ઉછળેલાં દડાની જેમ મારી દીકરી બિચારી એના રૂમમાં જતી રહી. અમે તો આમે ય આ સંબંધ આગળ વિકસે એવું ઈચ્છતા નહોતા.

 

હવે માઈક એકલો અવારવાર અમારે ત્યાં આવવા લાગ્યો. પ્રિયા તેને ત્યાં જતી તે મને બહુ રૂચતું નહી એટલે હું માઈક ને વધુ પ્રેમથી સત્કારતી. માઈકના ડેડીને પ્રિયા માટે સારો ભાવ છે એ જાણ્યા પછી મને થયુ કે અમારે વિઘ્ન ન બનવું જોઈએ. લગ્ન પહેલાં પ્રિયા હદ ન ઓળંગે તેની ખાત્રી માટે તેની સાથે મારી મોટી પુત્રીઓ વાતો કરતી રહેતી. એમના પર વધતા જતાં વિશ્વાસને કારણે મારો ડર ઘટતો જતો હતો. માઈક અમારી દુનિયામાં પ્રવેશ પામી ચૂક્યો હતો. હવે તે પ્રિયાને છોડી દે તો પ્રિયાની શું હાલત થાય તેની ચિંતા મને અકારણ થવા લાગી હતી. બંને મોટી બહેનો મારી આ ચિંતા પર પ્રહાર કરતાં કહે, અત્યારે તો તારે કારણે પ્રિયા એને છોડી દે એવી શક્યતા વધારે છે. અને એમ થાય તો માઈકની મનોદશા શું થાય તેનો તને ખ્યાલ છે?

 

સુકાન મારા હાથમાં છે તે ભ્રમ ભાંગતા પીડા ઘણી ય થઈ પણ સાથે એક પ્રકાશ પણ મનમાં પડયો કે પોતાના બાળકની શક્તિનો અંદાજ માબાપ એમના પરની સત્તાની અંધતાને કારણે લગાવી શક્તા નથી.

 

 

છ વર્ષ જોતજોતામાં વીતી ગયા પ્રિયા અને માઈક બંને ડોક્ટરેટની ઉચ્ચ પદવીઓ પ્રાપ્ત કરી સ્વનિર્ભર થઈ લગ્ન માટેની તૈયારી કરવા લાગ્યા. આ વર્ષો દરમ્યાન માઈક અને પ્રિયાના ડેડી વચ્ચે પણ વિશ્વાસ બંધાયો હતો. વિરોધના બધા વમળો શમી ચૂક્યા હતા.ક્યારેક પ્રિયા અને માઈક નાના બાળકોની જેમ ઝગડી પડતા અને અમને એની જાણ થાય તે પહેલાં તો અમારી સામે બંને હસતા ઉભા હોય. માઈક ગુજરાતી બોલવાની કોશિશ કરતો ત્યારે ઘર ખડખડાટ હાસ્યથી ભરાઈ જતુ. આવે ત્યારે ખેમ ચો?(કેમ છો?) થી શરૂ કરી જાય ત્યારે “આવજો” સુધી ગુજરાતી શીખવાની તેની કોશિશ ચાલુ રહેતી.

બંને પક્ષના માબાપની ખુશી માટે લગ્ન હિન્દુ વિધિથી અને ખ્રીસ્તી ધર્મની વિધિથી એમ વારાફરથી બે દિવસ ઉજવવાનુ નકકી થયુ. બંને પ્રસંગે બંને પક્ષના કુંટુંબીજનો અને સ્નેહીમિત્રોની હાજરીમાં મેંદી રંગ્યા હાથે પ્રિયાએ ગુજરાતી વરરાજાના પોશાક સાથે સાફો પહેરેલ માઈકના ગળામાં વરમાળા આરોપી બ્રાહ્મણના મંત્રોચ્ચાર સાથે ફેરા ફર્યા અને બીજા દિવસે લગ્નના સફેદ પોશાકમાં પવિત્રતાની મૂર્તિ સમી પ્રિયા અને ‘made in India’ ટાઈ સાથે બ્લ્યુ સુટમાં સજ્જ માઈક પાદરીની હાજરીમાં ” I do” ના કરારથી વચનબધ્ધ થયા. વડિલોના આશિર્વાદ માટે પ્રણામ કરવા માઈક પ્રિયાને અનુસર્યો અને માઈકના કુંટુંબીઓ સાથેના ડાન્સમાં પ્રિયા જોડાઈ. પૂરો ખ્યાલ રાખી “something new, something old, something blue, something borrowed”નો શણગાર સજી પ્રિયાએ માઈક સાથે સહજીવનને પંથે પ્રયાણ શરૂ કર્યુ ત્યારે એની માતાના અશ્રુમાંથી કવિ દાદનું આ વિદાયગીત ટપકતુ હતું.

                      ” કાળજા કેરો કટકો મારો, ગાંઠથી છૂટી ગ્યો
                         મમતા રૂવે જેમ વેળુમા વીરડો ફૂટી ગ્યો”