પૂર્વ અને પશ્ચિમ

(‘ગુર્જરી ડાયજેસ્ટ - ઓક્ટોબર 2008′ માં પ્રકાશિત સ્વરચિત કૃતિ, અંતમાં થોડા ફેરફાર સાથે)

 

મોમ, માઈક ઈઝ આસ્કીંગ મી ફોર ડેઈટ, કેન આઈ ગો?” મારી અઢાર વર્ષની પુત્રી પ્રિયા એ જયારે પ્રેમ અને વિશ્વાસથી મને આમ પૂછયું ત્યારે ના પાડવી અઘરી બની ગઈ પણ હા પાડવી એનાથી ય અઘરી હતી. હું ફકત એટલું જ બોલી શકી કે મને તારા માટે ડર લાગે છે. તુરત કહે, ”કેમ?” હું શું જવાબ આપું આ એક શબ્દના પ્રશ્નનો?

 

ત્રણ દીકરીઓમાં પ્રિયા સૌથી નાની અને એટલી ચાલાક કે તેણે સમયસુચકતા વાપરીને મને ઝડપી હતી જેથી હું કામ કે થાક અગર તો બીજું કોઈ બહાનુ કાઢીને વાત ઠેલી ન શકું એ માટે જરૂરી ધીરજ પણ એણે જાળવી હતી મને રડું રડું જોઈ એટલે કહે, “તું ચિંતા ન કર તારાથી છુપાઈને મારે કંઈ નથી કરવું અને એટલે તો પૂછું છું.” ચિંતા ઘટી પણ મુશ્કેલી વધી. મેં કહ્યું કે મને વિચારવા માટે સમય જોઈએ. તે કહે,” ભલે, કેટલો? એના ટૂંકાટચ ત્રણ પ્રશ્નોએ મને ખળભળાવી નાખી. મેં એક મહિનાનો ઓછામાં ઓછો સમય માંગ્યો. જાણે એને પણ મને પટાવવાનો એટલો સમય મળી ગયો હોય તેમ એ ખુશ થઈ ઊઠી કહેવા લાગી કે તારે જ્યારે પણ એ અંગે વાત કરવી હોય ત્યારે મને કહેજે હું તૈયાર જ છું અમારો મા-પુત્રીનો અન્યોન્ય માટેનો વિશ્વાસ અત્યારે ચરમ સીમાએ હતો સાથે સાથે કસોટી પર પણ હતો.

 

બીજા દિવસે પ્રેમથી પાસે બેસાડીને મેં મારી આ અત્યંત વ્હાલી પુત્રીને કહ્યું,” બેટા, માઈક ને હું બહું જાણતી નથી તેથી હા કહી શકતી નથી.” એ કહે “તને મારો વિશ્વાસ નથી? તારે મારા થકી માઈકનો ભરોસો કરવાનો છે.” અમારૂં વાકયુધ્ધ શરૂ થયુ. “બેટા! આ ઉંમરનો ભરોસો તારે પણ ન કરવો જોઈએ.” મારી આ વાતનો તુરત સ્વીકાર કરીને કહે,” હાં, એ તો ખરૂં જ ને! એટલે તો અમે લગ્નનું નહી, ડેઈટિંગનુ વિચારીએ છીએ.”

 

અત્યાર સુધી અમારી વાત ચુપચાપ સાંભળતી મારી મોટી પુત્રી નીતિએ વાતમાં ઝંપલાવ્યું પ્રિયાને કહે, ”પણ મમ્મી ડેઈટિંગ વિષે જ કંઈ જાણતી નથી પહેલાં ડેઈટિંગ એટલે શું તે એને સમજાવ.”  એના પપ્પા ઘરમાં હોત તો મહાભારત જ સર્જાયું હોત તે કદાચ બંને બહેનોને પહેલેથી જ ખબર હશે. મેં મારું (અ)જ્ઞાન દર્શાવ્યું, “ મને ખબર છે ! ડેઈટિંગ એટલે છોકરો અને છોકરી લગ્ન થઈ ગયા હોય તેમ સાથે હરે-ફરે અને પછી ન ફાવે તો લગ્નની ના પાડીને ઊભા રહે.” પ્રિયા કહેવા લાગી કે ના મમ્મી એવું નથી….વચ્ચે જ નીતિ કહે, “મમ્મીને એમ છે કે ડેઈટિંગમાં સેક્સ અનિવાર્ય છે હવે તું એની સાથે ફોડ પાડીને વાત કર. ’’તું જ કહે ને!” એમ જયારે મેં નીતિને કહ્યું ત્યારે “મારુ એ ગજુ નહીં” એમ કહી એણે ચાલતી પકડી. આટલું કહેતાં પણ એને તકલીફ પડી હશે કારણ કે તે જાણતી હતી કે મમ્મી જે વાતાવરણમાં ઉછરી છે તેમાં સેક્સની વાત કરાય જ નહી અને માબાપ સાથે તો ભૂલેચૂકે પણ નહી. પણ પ્રિયા પાસે ધીરજનો આજે ભંડાર હતો અને મારી તો એ વગર હાર જ હતી એટલે પ્રિયાએ જ ફરી તંતુ સાધ્યો. “એવું નથી મમ્મી… અમારી મિત્રતા આખી જિંદગી ટકી શકે તે માટે વિશ્વાસ કેળવવા અમે એકબીજાને નજીકથી ઓળખી શકીએ. અને મિત્ર તરીકે અત્યારે પણ ‘છૂટ’થી હરીએ ફરીએ અને એકબીજાને સમજીને સંભાળી શકીએ…. “ આમતેમ એણે મને ઘણું સમજાવ્યું પણ મારું સમગ્ર ધ્યાન ‘છૂટ’ શબ્દ પર કેન્દ્રીત હતું. એટલે મારે કેટલી છૂટ આપવી તે વિચારવા માટે મને મળેલ સમય મારે ગુમાવવો નહોતો. “જોઈશુ!” કહીને મેં તત્કાળ પૂરતી ચર્ચાની સમાપ્તી કરી.

 

બાપ – દીકરી વચ્ચે મોરચો ન મંડાઈ જાય તે માટે આ વાત યોગ્ય સમયે યોગ્ય રીતે મારા પતિ વિમલને કહેવાનું મેં વિચાર્યુ હતુ. સાંજે જ્યારે એણે પૂછ્યું કે  “શું વિચારે છે? કેમ મુંઝાયેલી લાગે છે?” ત્યારે મને ખ્યાલ આવ્યો કે હું સ્વસ્થ નથી અને આ વાત કરીશ તો મારાથી પણ વધારે તેઓ અકળાઈ ઊઠશે ઉપરાંત મારી ક્યાં ભૂલ છે અને હવે કેમ સુધારવી તેના તાત્કાલિક ઉપાયો કરવા માટેના સૂચનો આપવા લાગશે. અમારા બેમત મૂળ પ્રશ્ન પરથી અમારૂં ધ્યાન ચલિત કરી દેશે એવા ડરથી હું એ સમયે ચૂપ જ રહી. ગયા રવિવારની જેમ આ રવિવારે એમણે કામ પર જવું પડશે કે કેમ? એ પૂછતા પ્રશ્નની ગંભીરતા એમને સમજાઈ ગઈ અને અત્યારે આગળ કંઈ ન પૂછવામાં જ શાંતિ છે તે પણ સમજાઈ ગયુ.

 

ત્રણ દિવસ પછી રવિવારની રજાના દિવસે દીકરીઓ (કદાચ અમને એકાંત આપવા જ) મામાને ઘરે ગઈ હતી. હું સવારમાં વહેલી ઊઠીને મારા બધા કામ આટોપી ચાની સાથે પ્રેમનો કટોરો લઈને વિમલ સાથે વાત કરવા બેઠી કે જેથી જે સમસ્યા ઊભી થઈ એમાં મારો જો કાંઈ વાંક હોય તો માફ કરી આગળ શું કરવું તેમાં તેઓ દોરાઈ શકે. સંતાન એમાં ય દીકરી ખોટું કરતી જણાય ત્યારે તેની મા નો વાંક કાઢવા પાછળ શું પિતાનો પુત્રી પ્રત્યેનો સ્નેહ હશે?

 

આ દેશમાં આવ્યા એટલે એક વસ્તુ તો ખરી જ કે કોઈ પણ કૌટુંબિક સમસ્યા ઊભી થાય એટલે દોષનો ટોપલો અમેરીકન કલ્ચર પર ઢોળીને હળવા થવામાં સરળતા રહે છે. આ હળવાશ સાથે જ અમે પણ વાત શરૂ કરી. દીકરી કેટલી ડાહી અને પ્રેમાળ છે આપણો કેટલો બધો વિચાર કરે છે અને હવે મોટી થઈ છે અને સ્વતંત્રપણે વિચારવા લાગી છે એટલે એની પર નજર રાખવા માટે આપણી પાસે તેની પર વિશ્વાસ રાખવા સિવાયનો કોઈ વિકલ્પ હોય તો કહેવા મેં વિમલને આજીજી કરી. મારી મજબૂરીઓમાં પોતાની મજબૂરીનું પ્રતિબિંબ જોઈ એ શાંત જ રહ્યા અને મને એક કિલ્લો સર કર્યાની હાશ થઈ !

 

પછી મેં તેને માઈક અને ડેઈટિંગ વિષે વાત કરી. માઈક સાથેનું પ્રિયાનું હળવું મળવું એમને રૂચતું નહોતુ એ ખ્યાલ માઈક ને પણ આવી ગયો હતો તે મેં પ્રિયા પાસેથી જાણ્યું હતું પણ આજે વાંધો માઈક નો નહી ડેઈટિંગનો હતો. મુખ્ય વિષય “ડેઈટિંગ” થઈ ચૂક્યો હતો માઈક  નહી. આ નબળી પળોમાં અમારો પરસ્પરનો પ્રેમ છલકાતો હતો. પાંત્રીસ વર્ષો અમે સાથે રહી શકયા ને આ પ્રેમની નબળાઈને કારણે જ. આ જ નબળાઈ હવે દીકરીમાં જોવા મળે છે ત્યારે એને કેમ પોષવી ? એ મુંઝવતો પ્રશ્ન હતો.

 

ઉનાળાના વેકેશનની નિરાંતને કારણે પ્રિયા સાથે વાત કરવાનો પૂરતો સમય હતો. પણ વાત શું અને કેમ કરવી તે વિચાર કરવા છતાં સૂઝતુ નહોતુ. મામાને ત્યાંથી એ પાછી આવીને મને ભેટી. મને એવુ લાગ્યુ જાણે એ વ્હાલ લેવા નહી આપવા આવી હોય. માઈક ની એમાં જીવનભરની ભાગીદારી માટે મારે તૈયારી કરવાની હતી. એક અજાણ્યા અમેરીકન છોકરા પર મારી વ્હાલી પુત્રીની સંભાળનો મારે વિશ્વાસ કરવાનો હતો. જ્ઞાતી અને ધર્મના વાડાઓ કૂદાવીને વસુધૈવકુટુંબકમ્ ના વિચારોને પુસ્તકમાંથી જીવનમાં ઉતારવાની ક્ષણ ઘણી કપરી લાગી.  

 

થોડા દિવસ પછી એક સાંજે હું ને પ્રિયા બહાર વરંડામાં હિંચકે બેઠાં. મારી મુંઝવણો એ સમજશે એમ માનીને મેં કહ્યું કે માઈક સારો છોકરો જણાય છે અને ભણવામાં ઘણો હોંશિયાર છે તે ખરું પણ તે, તેનુ કુટુંબ અને તેનો સમાજ બધુ આપણાથી અજાણ્યુ આપણે એને સ્વીકારીએ પણ એ આપણને કાયમ માટે સ્વીકારશે તેની ખાત્રી શું? તેનો જવાબ હતો કે ડેઈટિંગ દરમ્યાન અમારો પ્રેમ અને વિશ્વાસ દૃઢ થશે તો જ અમે પરણીશુ નહીતર નહી. અને તેના કુટુંબમાં કોઈને મારો વાંધો નથી અને હોય તો પણ એ માઈકે સંભાળવાનું છે. રહી સમાજની વાત તો મમ્મી, મારો અને માઈક નો સમાજ એક જ છે. તમારો સમાજ જે ઈન્ડીયામાં છે તેને તો અમે ઓળખતાં પણ નથી અને જે અહીં છે તેના બાળકો અમને સમજી શકે માબાપ નહી. આમ તે દિવસે મને ભાન થયુ કે મારો અને મારા સંતાનોનો સમાજ અલગ પડી ગયો છે.

 

મારી મુંઝવણો એને સમજાવવા કરતાં હવે તેની મુંઝવણો મારે સમજવાની જરૂર છે તેનું પણ સાથે સાથે ભાન થયું. નીતિને સમજવામાં મેં બહુ મોટી ભૂલ કરી છે તેનો પણ અહેસાસ થયો. માબાપ તરીકે અમે એને સમજાવવામાં જ વ્યસ્ત હતા સમજવામાં નહી. અંતે અમે એને નહીં જ સમજી શકીએ તે નિરાશાએ એને અમારાથી દૂર કરી દીધી હતી. તે ઘરમાં જ હોવા છતાં અમારી ચર્ચામાં ભાગ લેવા તો જ આવતી જો એનાથી એની નાની બહેનને કંઈ ટેકો મળી શકે. ગુનાહીત ભાવ સાથે મેં છેલ્લી દલીલ કરી કે મેં તારી મોટી બહેનોને આટલી બધી છૂટ નથી આપી અને હવે તને આપું તો એમને અન્યાય કર્યો ગણાય.

”હમણાં જ પાછી આવું છું” એમ કહી પ્રિયા ઘરમાં જઈ નીતિને બોલાવી લાવી.  નીતિ કહે, “ મને તો તે અન્યાય કર્યો જ છે. હવે પ્રિયાને ન કરે તો સૌથી વધુ આનંદ મને થશે.”  ત્રીજી પુત્રી સુજાતા અમે એના માટે પસંદ કરેલાં યુવાન સાથે પરણીને સાસરે સુખી છે. અને આ પ્રશ્ને અમારી કૌટુંબિક એકતા જળવાઈ રહે તેવા પ્રયત્નો તે દૂરથી ફોનમાં કર્યા કરતી.

 

અમારી હાર થઈ ચૂકી હતી પણ કબૂલવા અમે તૈયાર નહોતા તેમ છૂટ આપવા પણ તૈયાર નહોતા. પ્રિયાના પ્રેમે એને ઘણી ધીરજ બક્ષી હતી. શાંત, મૃદુ અને પ્રેમાળ હાસ્ય સાથે વળી એક સાંજે મને કહે ચાલો હું તમને રસોઈમાં મદદ કરૂં. માબાપ દુ:ખી થતાં હોય તો તેને કેમ ખુશ કરવા તે કળા સંતાનોને હસ્તગત હોય છે. રસોઈ કરતાં કરતાં પૂછવા લાગી કે માઈક અને તેનો ભાઈ ચાર્લ્સ શુક્રવારની સાંજ આપણી સાથે ગાળવા આવી શકે? આમ તો એ બંને પ્રિયા ના મિત્રવર્તૂળમાં હોવાને કારણે અમારે ત્યાં આવતા રહેતાં અને સાથે અન્ય મિત્રો પણ હોય જ. પ્રિયા ને ખબર જ હતી કે તેના મિત્રો માટે અમારા ઘરના દરવાજા ખૂલ્લા છે તો પણ સહમતિ માટે એણે પૂછ્યું હતુ. આ રીતે હું માઈકના સીધા પરિચયમાં આવી શકું તે એનો હેતુ હતો.

 

પછીના શુક્રવારે સાંજે બંને ભાઈઓ અમારી સાથે જમ્યાં. ખૂબ સારી છાપ પાડીને ગયા. કિશોર વયના એ બંને ભાઈઓને રાતના આઠ વાગ્યા પછી ઘરબહાર જવાની છૂટ નહોતી. કાર અકસ્માતમાં માતાના મૃત્યુ પછી એના પિતાએ બીજા લગ્નનો વિચાર કર્યા વગર આ બંને બાળકોના ઉછેર પર સમગ્ર ધ્યાન કેન્દ્રીત કર્યુ હતું. મને માઈક ખૂલ્લા દિલનો પ્રમાણિક યુવાન લાગ્યો છતાં મારી દીકરીની શક્ય નબળાઈઓ સાથે જીવનભર સાથ નિભાવે કે કેમ? અને તેની શક્ય નબળાઈઓ સહ્ય હશે કે કેમ? એ પશ્ન હું પ્રિયાના ધ્યાન પર મૂક્યા વગર ન રહી શકી. ફરીને વાત ડેઈટિંગ પર આવીને ઊભી રહી.” એટલે જ તો અમે ડેઈટિંગનું વિચારીએ છીએ. હજુ લગ્નનુ ક્યાં નક્કી છે. એવું લાગશે તો અમે લગ્ન નહી કરીએ અને મમ્મી, તું શા માટે અત્યારથી લગ્ન સુધીનું વિચારે છે ? હજુ ચાર પાંચ વર્ષ તો અમારે ભણવાનુ પણ બાકી છે. ડેઈટિંગ દરમ્યાન અમારી મિત્રતા વધુ ગાઢ નહી થાય તો જીવનસાથી થવાનો સવાલ જ ઊભો થતો નથી.”  મતલબ કે ડેઈટિંગ એટલે લગ્ન માટે જરૂરી મિત્રતા ગાઢ કરવાનો પ્રયાસ એમ જ ને? તો પછી મને વચન આપ કે તું અમને પૂછ્યા વગર લગ્નનું નક્કી નહી કરે. મેં આમ કહ્યુ કે પ્રિયા તુરંત કબૂલ થઈ તેથી મને હાશ થઈ. હજુ મારી પાસે ઘણો સમય છે હું એને પાછી વાળી લઈશ એમ મન મનાવીને મેં તેને ડેઈટિંગની છૂટ આપી.

 

થોડાં દિવસ વીત્યા હશે ત્યાં અવઢવ સાથે પ્રિયા એ એક નવો પશ્ન પૂછ્યો. મોમ, તું કહેતી હોય છે કે જગતના બધા ધર્મો સમાન છે બરાબરને? મેં જવાબ આપ્યો કે હાં, કેમ તારે ધર્મ તો નથી બદલવો ને? મારૂ લોહી વેગથી દોડવા લાગ્યું. નહીનહી મમ્મી…. ક્યારેક મોમ અને ક્યારેક મમ્મી કહેતી એ મને શાંત કરવા લાગી. માઈક બહું સારો છોકરો છે. મને કહે છે કે તને હું ક્યારેય ધર્મ બદલવાની ફરજ નહીં પાડું પણ…… આગળ કંઈક કહેતાં તે અટકી ગઈ.  “તો પછી શુ વાત છે? બોલને !” મેં તુરત સ્વસ્થતા ધારણ કરી પૂછ્યું. માઈક કહે છે કે આપણે ભવિષ્યમાં લગ્ન કરીએ તો આપણા બાળકો અમારો ધર્મ પાડશે તારા માબાપને તેનો વાંધો નથી ને તે પૂછી જોજે પછી ત્યારે ધર્મનો ઝગડો આપણા વર્ષોના સબંધ પર પાણી ફેરવે તે કરતાં અત્યારથી અટકવું સારૂ. મેં જવાબ આપ્યો કે ઝગડો જ કોઈ પણ ધર્મની વિરુધ્ધની વાત છે માટે ધર્મ માટે ઝગડવાની વાત તો બે બુનિયાદ છે પણ તેને કહેજે ધર્મ માટે સહિષ્ણુ મારા માબાપ માંસાહારી ખોરાક માટે અસહિષ્ણુ છે. અને તું ફકત શાકાહારી રસોઈ જ કરી શકીશ એ પણ એને કહી દેજે. ઉછળેલાં દડાની જેમ મારી દીકરી બિચારી એના રૂમમાં જતી રહી. અમે તો આમે ય આ સંબંધ આગળ વિકસે એવું ઈચ્છતા નહોતા.

 

હવે માઈક એકલો અવારવાર અમારે ત્યાં આવવા લાગ્યો. પ્રિયા તેને ત્યાં જતી તે મને બહુ રૂચતું નહી એટલે હું માઈક ને વધુ પ્રેમથી સત્કારતી. માઈકના ડેડીને પ્રિયા માટે સારો ભાવ છે એ જાણ્યા પછી મને થયુ કે અમારે વિઘ્ન ન બનવું જોઈએ. લગ્ન પહેલાં પ્રિયા હદ ન ઓળંગે તેની ખાત્રી માટે તેની સાથે મારી મોટી પુત્રીઓ વાતો કરતી રહેતી. એમના પર વધતા જતાં વિશ્વાસને કારણે મારો ડર ઘટતો જતો હતો. માઈક અમારી દુનિયામાં પ્રવેશ પામી ચૂક્યો હતો. હવે તે પ્રિયાને છોડી દે તો પ્રિયાની શું હાલત થાય તેની ચિંતા મને અકારણ થવા લાગી હતી. બંને મોટી બહેનો મારી આ ચિંતા પર પ્રહાર કરતાં કહે, અત્યારે તો તારે કારણે પ્રિયા એને છોડી દે એવી શક્યતા વધારે છે. અને એમ થાય તો માઈકની મનોદશા શું થાય તેનો તને ખ્યાલ છે?

 

સુકાન મારા હાથમાં છે તે ભ્રમ ભાંગતા પીડા ઘણી ય થઈ પણ સાથે એક પ્રકાશ પણ મનમાં પડયો કે પોતાના બાળકની શક્તિનો અંદાજ માબાપ એમના પરની સત્તાની અંધતાને કારણે લગાવી શક્તા નથી.

 

 

છ વર્ષ જોતજોતામાં વીતી ગયા પ્રિયા અને માઈક બંને ડોક્ટરેટની ઉચ્ચ પદવીઓ પ્રાપ્ત કરી સ્વનિર્ભર થઈ લગ્ન માટેની તૈયારી કરવા લાગ્યા. આ વર્ષો દરમ્યાન માઈક અને પ્રિયાના ડેડી વચ્ચે પણ વિશ્વાસ બંધાયો હતો. વિરોધના બધા વમળો શમી ચૂક્યા હતા.ક્યારેક પ્રિયા અને માઈક નાના બાળકોની જેમ ઝગડી પડતા અને અમને એની જાણ થાય તે પહેલાં તો અમારી સામે બંને હસતા ઉભા હોય. માઈક ગુજરાતી બોલવાની કોશિશ કરતો ત્યારે ઘર ખડખડાટ હાસ્યથી ભરાઈ જતુ. આવે ત્યારે ખેમ ચો?(કેમ છો?) થી શરૂ કરી જાય ત્યારે “આવજો” સુધી ગુજરાતી શીખવાની તેની કોશિશ ચાલુ રહેતી.

બંને પક્ષના માબાપની ખુશી માટે લગ્ન હિન્દુ વિધિથી અને ખ્રીસ્તી ધર્મની વિધિથી એમ વારાફરથી બે દિવસ ઉજવવાનુ નકકી થયુ. બંને પ્રસંગે બંને પક્ષના કુંટુંબીજનો અને સ્નેહીમિત્રોની હાજરીમાં મેંદી રંગ્યા હાથે પ્રિયાએ ગુજરાતી વરરાજાના પોશાક સાથે સાફો પહેરેલ માઈકના ગળામાં વરમાળા આરોપી બ્રાહ્મણના મંત્રોચ્ચાર સાથે ફેરા ફર્યા અને બીજા દિવસે લગ્નના સફેદ પોશાકમાં પવિત્રતાની મૂર્તિ સમી પ્રિયા અને ‘made in India’ ટાઈ સાથે બ્લ્યુ સુટમાં સજ્જ માઈક પાદરીની હાજરીમાં ” I do” ના કરારથી વચનબધ્ધ થયા. વડિલોના આશિર્વાદ માટે પ્રણામ કરવા માઈક પ્રિયાને અનુસર્યો અને માઈકના કુંટુંબીઓ સાથેના ડાન્સમાં પ્રિયા જોડાઈ. પૂરો ખ્યાલ રાખી “something new, something old, something blue, something borrowed”નો શણગાર સજી પ્રિયાએ માઈક સાથે સહજીવનને પંથે પ્રયાણ શરૂ કર્યુ ત્યારે એની માતાના અશ્રુમાંથી કવિ દાદનું આ વિદાયગીત ટપકતુ હતું.

                      ” કાળજા કેરો કટકો મારો, ગાંઠથી છૂટી ગ્યો
                         મમતા રૂવે જેમ વેળુમા વીરડો ફૂટી ગ્યો”

 

પારકી થાપણ

[‘રીડગુજરાતી આંતરરાષ્ટ્રીય વાર્તા-સ્પર્ધા 2008’માં દ્વિતિય પુરસ્કાર પ્રાપ્ત કરેલ વાર્તા]               

પપ્પાની તબિયત સારી નથી અને ડોકટરે જેને મળવુ હોય તેને બોલાવી લેવાનુ કહ્યું છે. તે જાણ્યા પછી સ્નેહા એક પળના પણ વિલંબ વગર તૈયાર થવા લાગી. હજુ બે મહીના પહેલાં જ તેમની સાથે દર વર્ષની જેમ છ અઠવાડીયા રોકાઈ હતી. ત્યારે તો ખુબ આનંદથી હરતાં ફરતાં હતાં. અચાનક જ ખબર પડી કે પેન્ક્રીયાસમાં કેન્સર ફેલાયેલું છે વધુમાં વધુ બે અઠવાડીયા તેઓ જીવશે પણ બે દિવસમાં પણ ગમે તે બની શકે માટે વિદાયની તૈયારી કરવી એમ જાણ્યા પછી મૃત્યુ જ્યારે કહીને આવે છે ત્યારે કેટલો વિષાદ અને કરુણા છવાઈ જાય છે તેનો અનુભવ સ્નેહાને રડાવી ગયો. છેલ્લે ગઈ ત્યારે તો ઉલ્ટાનું પપ્પા સ્નેહાની તબિયતની ચિંતા કરતા હતા કે તારા નખ કેમ ફિક્કાં પડી ગયા છે ? બીજાની આટલી કાળજી રાખનારા પપ્પાને પોતાનો ખ્યાલ કેમ વહેલો ન આવ્યો ? જો કે સ્નેહાને તેઓ ઘણા નબળા જણાયા હતા પણ ઉંમરનું કારણ કહીને એમણે વાત ટાળી દીધી હતી.

સ્નેહા અને તેનો પતિ નિહાલ ઝટપટ બધુ આટોપીને બરોડાથી જુનાગઢ જવા રવાના થયા. નાના ભાઈ તપન સાથે ફોનમાં વાત થયા મુજબ એ લોકો પણ અમદાવાદથી નીકળી ચૂક્યા હતા. તપન મમ્મી-પપ્પાની ઘણી કાળજી રાખતો. તેની પત્ની પૂજા પણ પ્રેમાળ અને સંસ્કારી. બંનેએ એમને પોતાની સાથે રહેવા માટે કેટલીય વાર કહ્યુ હતું. પણ તેઓને પોતાના મૂળ ઘરની માયા ઘણી વધારે હતી. ગિરનારની તળેટીમાં આવેલ જુનાગઢમાં શાંત અને રમણીય સ્થળે એમનો બંગલો હતો. આત્મીય સંબંધો અને પરિચિત લોકો વચ્ચે પસાર થતા સમયનો આનંદ હતો. સ્નેહા તથા તપન પરિવાર સાથે ઘણીવાર વેકેશન ગાળવા આવતા રહેતા. ક્યારેક બંને સાથે આવતા તો ક્યારેક વારાફરથી. પૌત્રો અને પૌત્રીઓના કિલ્લોલથી ઘર ભરાઈ રહેતુ. એમનું સંતોષી જીવન સમૃદ્ધ થઈ જતું. આર્થિક સમૃદ્ધિ પણ સારી હતી.

રસ્તામાં પપ્પા સાથેના અનેક પ્રસંગો સ્નેહાના માનસપટ પરથી પસાર થતા રહ્યા. એકવાર તપન સાથે વિડિયો ગેઈમ માટે ઝગડો થયો હતો ત્યારે છોકરાઓ માટેની રમત ગણી મમ્મીએ તપનનો પક્ષ લીધો હતો જ્યારે પપ્પાએ પોતાનો પક્ષ લઈ ગેઈમ અપાવી હતી એટલુ જ નહી પરંતુ મમ્મીને દીકરા અને દીકરીમાં ભેદભાવ ન રાખવા ટકોર પણ કરી હતી. સ્નેહાને બાસ્કેટબોલમાં ઘણો રસ અને જેવી તે રમવા જવા તૈયાર થાય એવી મમ્મી રસોઈ શીખવા પર ભાર મૂકયા વગર ન રહે ત્યારે પણ પપ્પા કહેતા કે રસોઈ શીખવા માટે તો જિંદગી આખી પડી છે, આ ઉંમર ખેલવા કૂદવાની છે તેને જવા દે. મમ્મી ચિઢાતી કે તમારા લાડ એને સાસરે જશે ત્યારે ભારે પડશે બહુ મોઢે ન ચઢાવો. પપ્પા હસીને કહેતા મારો વ્હાલનો દરિયો જ્યાં જશે ત્યાં વ્હાલ વરસાવશે તું એની ચિંતા ન કર. બંને ભાઈ-બહેનને ઘરે એકલા મૂકીને મમ્મી પપ્પા બહાર જાય ત્યારે પણ પપ્પા તપનને બહેનનું ધ્યાન રાખવા કહેતા અને મમ્મીને એ જરાયે ન ગમે. તરત કહેશે તું મોટી છો જરા ભાઈને જમાડી દેજે જો જે એ ભુખ્યો ન રહે. સ્નેહા મોટી છે એ કરતાં ય એક સ્ત્રી છે તેની યાદ મમ્મી વધારે અપાવતી પણ પપ્પાના વિચારો ઘણા આધુનિક. ઈન્દીરા ગાંધીના ખૂબ પ્રશંસક. બંને ભાઈ-બહેનને વિકાસની શક્ય એટલી તમામ તકો એમણે પૂરી પાડી હતી અને એમને કારણે જ તો આજે તેઓ બન્ને સ્વનિર્ભર અને સુખી છે તેવું તે ચોકકસપણે માનતી હતી.

સ્નેહા સ્ત્રીરોગની નિષ્ણાત થઈ હતી અને તેનો પતિ નિહાલ બાળરોગનો નિષ્ણાત. તપન કોમપ્યુટર નિષ્ણાત હતો અને તેની પત્ની પૂજા કોલેજમાં ઈકોનોમિક્સની પ્રોફેસર. બંનેનાં બાળકો પણ તેજસ્વી હતાં. મમ્મી-પપ્પાનો સ્નેહ બધા પર વરસ્યા કરતો હતો. પૂજાને મમ્મી-પપ્પા તરફથી સાડીની ભેટ મળે તો સ્નેહા માટે પણ લેવાય જ અને સ્નેહા માટે દાગીનો લેવાય ત્યારે પૂજાને પણ અચૂક એટલું મળે જ. પરણ્યા પછી સ્નેહા પરાઈ થઈ છે તેવું તેને ક્યારેય લાગ્યું નહોતું. હા, એટલું ખરું કે તપનની જેમ એ મમ્મી-પપ્પાને પોતાને ત્યાં રહેવા આવવાનું બહુ કહી શકતી નહીં કારણ કે નિહાલના મમ્મી-પપ્પા તેમની સાથે રહેતા હતા અને વળી સંતાનમાં નિહાલ એક જ હતો. જો કે તો પણ ખુદ નિહાલ પણ કહેતો કે બે ને બદલે ચાર મા-બાપ સાથે રહેવાનું તો ભાગ્યશાળીને મળે. તમે સાથે રહેશો તો અમારા બાળકોને બમણો પ્રેમ મળશે. તમારા વ્હાલના દરિયા પર તમારો પૂરો હક છે. આવું સાંભળી પપ્પાના ચહેરા પર રોશની છવાઈ જતી અને કહેતા કે ‘ભઈ દીકરી તો પારકી થાપણ એવું હશે તો તપન છે જ ને !’ કદાચ પૂજાના માબાપ પણ એને પારકી થાપણ માનીને એ એકની એક દીકરી હોવા છતાં અમદાવાદમાં જ પણ અલગ રહેતાં હતાં. શ્રીમંતાઈની કમી કોઈના ઘરમાં નહોતી. સૌ સંતોષથી રહેતા હતાં અને ફોન તથા ઈ-મેઈલથી સંપર્કમાં રહેતા હતાં.

કદાચ માણસ કુદરતથી દૂર થતો જાય છે તેથી કે કેમ પણ બધું બરાબર હોય તે કદાચ કુદરતને મંજૂર નથી હોતુ. સ્નેહાને હમણાંથી થાક બહુ લાગતો હતો. તેની નબળાઈની નોંધ પપ્પાએ તરત નખની ફિક્કાશમા વાંચી. મેનોપોઝને કારણે હોય કે કેમ પણ હમણાંથી તેનો મૂડ પણ ખૂબ બદલતો રહેતો હતો. મમ્મીના શબ્દો યાદ આવતા કે ‘રહેવા દો ! એને તમારા જેટલા લાડ કોણ કરશે?’ સાચે જ તેને એમ લાગતું કે કોઈને એની પડી નથી. એની માન્યતા સાવ સાચી તો નહોતી પણ સાવ ખોટી પણ નહોતી. સૌ પોતાના કામમાં વ્યસ્ત હતાં. નિહાલ અને તેના માબાપે ભૂતકાળમાં ગરીબાઈ ખુબ નજીકથી જોઈ હતી આથી પૈસાનું મૂલ્ય તેઓ ઘણું કરતા.અનાયાસે સ્નેહાને પણ એ ટેવ પડી હતી. તબિયત સારી ન હોય તો પણ ક્લીનીક પર ગયા વગર તો છૂટકો જ નહી એવી માન્યતા સાથે તે કામ કરતી રહેતી હતી. આથી જરૂરી આરામ કે સંભાળ લઈ શકાતી નહી. અને પોતાના વ્યવસાયિક જ્ઞાનનો આધાર દવાઓ થકી મેળવતી.

જુનાગઢ પહોંચતા તો સ્નેહા ખૂબ થાકી ગઈ હતી. પપ્પા વગરની જિંદગીની કલ્પના તેને હતાશા તરફ લઈ જતી હતી. પપ્પાને મળીને એનાથી રડી પડાયું. પછી થોડી સ્વસ્થ થઈને કહેવા લાગી, ‘પપ્પા,તમારી ખુશી માટે હું કંઈ જ કરી શકી નથી મને કહો કે હુ તમારા માટે શું કરુ?’ સ્નેહાને માથે હાથ મૂકી પપ્પા કહે, ‘બેટા, તેં તો મને સૌથી વધારે ખુશી આપી છે. સુખી થજે અને સુખી કરજે.’ આટલું કહેતામાં તો શ્વાસ ભારે થવા લાગ્યો અને ડોકટર આવ્યા ત્યાં સુધીમાં તો થંભી ગયો સદાને માટે. ભાઈ-બહેન માતાને ભેટીને ખુબ રડ્યા. અંતિમ ક્રિયાની તૈયારી કરવા તપન સ્વસ્થ થઈ કામે વળગ્યો અને સ્નેહાએ માતાને સંભાળી.

એક જિંદગી સમેટાઈ ગઈ અને એ કારણે જે અવકાશ સર્જાયો તે પતિપરાયણ પત્ની માટે તો શૂન્યાવકાશ હતો. અઠવાડિયું વીતી ગયું તપન અને પુજાએ પિતાની પ્રતિષ્ઠાને છાજે એ રીતે ક્રિયા-કર્મ કર્યા હતા. નિહાલ શક્ય તેટલુ ઉપયોગી થવાની કોશિશ કરતો હતો. બે દિવસ પહેલાં વકીલકાકા આવીને ગયા પછી સ્નેહાની તબિયત વધુ બગડી હતી. બાળકો સાથે પણ તે સરખી વાત નહોતી કરી શકતી. માતા-પુત્રી પોતપોતાના અલગ પ્રકારના દુ:ખમાં ડુબેલા હતા. એક્બીજાની ચિંતા એમાં ઉમેરો કરતી હતી. તપને વગર કહ્યે બધી જવાબદારી ઉપાડી લીધી હતી. અને પુજા સૌને શક્ય તેટલી સાંત્વના આપતી હતી. નિહાલ પણ સ્નેહાને હવે પપ્પા જે આપીને ગયા છે તેના સંતોષથી મનને સમજાવવા કહેતો. જે સ્નેહ આપ્યો તે અમૂલ્ય છે તો પણ જે નથી આપી શકયા તે ભૌતિક સમૃદ્ધિનું મૂલ્ય કેમ વિસરાતું નથી? એ પ્રશ્ન અજગરની માફક સ્નેહાને ભીંસતો હતો.

પપ્પાના આ સુંદર બંગલા ઉપરાંત બાપદાદાની વારસામાં મળેલી જમીન પણ હતી જે કાઢવાનો પ્રશ્ન જ ક્યારેય ઊભો થયો નહોતો. શેર પણ સારી સંખ્યામાં લીધેલા હતા. ઉપરાંત મમ્મીને એમના તરફથી ઘરેણાંની ભેટ-સોગાદો અવારનવાર મળ્યા કરતી. રોકડ સિલક વિષે તો મમ્મીને પણ ખબર ન હોય તો નવાઈ નહી. સ્નેહા મનોમન પોતાના અને પુજાના પિતાની સંપત્તિને સરખાવવા લાગી. પછી અચાનક રડવા લાગી. પપ્પા જતાં જ મન કેમ છટકવા લાગ્યુ છે ? ન કરવા હોય તે વિચારો જ કબજો લઈ લે છે. માસિકનો સમય થયો છે તેથી કે કેમ પણ માથું ભારે લાગે છે. પપ્પાની આરામ ખુરશી નજીકમાં જ હતી. બેસવા માટે એણે તે તરફ ડગ ભર્યા. તે ત્યાં પહોંચે તે પહેલાં જ અણજાણ્યે મમ્મીએ તે ખુરશી તપનને આપી બેસવા કહ્યુ. તપન હજુ હમણાં જ બહારથી આવેલો આથી સ્નેહા તરફ જોઈ મમ્મીએ તેને ભાઈ માટે પાણી લાવવા વિનંતિ કરી. અચાનક જ સ્નેહા રોષથી ભભુકી ઉઠી. પપ્પા નથી એટલે આ ઘરમાં હવે મારી બેસવાની ય જગ્યા નથી એમ ? અને તપન તો મારી સાથે વાત કરવાનું ય ટાળે છે તો કહેને હું તેને ક્યાં આડી આવું છું ? દુ:ખ અને જવાબદારીના બેવડા બોજથી થાકેલો તપન પણ ઉશ્કેરાઈ ગયો, ‘આડી તો નહીં, પણ સીધી પણ ક્યાં ચાલે છે ? હું અને મમ્મી તારાથી કેટલાં ડરીએ છીએ તે તું જાણે છે?’ ‘પપ્પા…પપ્પા… તમે ક્યાં છો ?’ એમ કહી રડતાં રડતાં તે ડૂસકાં ભરવાં લાગી. મમ્મીની કેટલીય વિનવણી પછી ઘણીવારે તે શાંત થઈ. બીજે દિવસે તેઓ નીકળવાના હતા પણ સ્નેહાની નાજુક સ્થિતિને કારણે બધાના કહેવાથી મુલતવી રાખ્યું. પછીના બે દિવસ તેણે પોતાના રૂમમાં પથારીમાં જ વધુ સમય ગાળ્યો.

મમ્મી પ્રત્યે સ્નેહાને ખુબ લાગણી થઈ આવતી. પોતે ગુસ્સે થઈ તેનો અફ્સોસ પણ તેને ખુબ થયો. છતાં મમ્મી રૂમમાં આવે ત્યારે તે આંખો બંધ કરીને પડી રહેતી. મમ્મી એના માથે હાથ ફેરવીને જતી રહેતી અને પછી તેના ગાલ પરથી આંસુના રેલા ઉતરતા અને એ મમ્મીના વિચાર કરતી રહેતી. મમ્મીએ માધ્યમિક શિક્ષણ પણ પૂરું નહોતું કર્યુ. મોટા સંયુક્ત કુંટુંબમાંથી તે આવતી હતી. જ્યાં સ્ત્રીઓનો મોટા ભાગનો સમય રસોડામાં જતો. અને બાકીના સમયમાં ભરત ગૂંથણનો શોખ કેળવાયો હતો. પરંપરાગત રૂઢિઓ અને માન્યતાઓનો વારસો જાળવવાનો તે પૂરો પ્રયત્ન કરતી. જ્યારે પપ્પાની વિચારસરણી બિલકુલ અલગ હતી અને નવા જમાના સાથે તાલ મિલાવવા તેઓ ખુલ્લા મનથી તત્પર રહેતા. મમ્મી રિસાય તો પપ્પા તેને આસાનીથી મનાવી લેતા. અને પપ્પા ગુસ્સે થાય તો મમ્મી તે જરાયે મન પર ન લે. આમ તેમની વચ્ચે મધુરતા જળવાઈ રહેતી. બાળકો માટે વિવાદ થાય ત્યારે પપ્પાનો નિર્ણય આખરી ગણાતો. મમ્મીને એ ક્યારેક ખૂંચતું પણ ખરૂ પરંતુ બંને બાળકોની પ્રગતિથી તે ખુશ હતી.

સ્નેહાએ થોડો વખત મમ્મી સાથે રહેવાનો વિચાર કર્યો જેથી મમ્મી તુરંત એકલી ન પડી જાય. સવારે નિહાલને એણે વાત કરી સાથે પોતાની તબિયત પણ સુધરશે એ આશા પણ આપી. નિહાલની તો કોઈ ચિંતા હતી જ નહી. આમે ય એના મમ્મી જ રસોડું સંભાળતા હતા. નિહાલે જ્યારે કહ્યું કે તારા મમ્મી તો તપન સાથે અમદાવાદ જવાના છે ત્યારે તે સડક થઈ ગઈ. મને કેમ કોઈ વાત પણ કરતું નથી ? એમ કહી તે રડવા લાગી. નિહાલે તેને આલિંગનમાં લઈ સમજાવા પ્રયત્ન કર્યો કે તારી તબિયતને કારણે તને વિક્ષેપ નથી કરી, તું રૂમમાંથી બહાર નીકળે તો વાત કરે ને ? નિહાલને એણે દૂર કર્યો અત્યારે તેને પપ્પાના આલિંગનની જરૂર વધારે જણાઈ. મમ્મી સાથે હવે પહેલાંની જેમ મિજાજ કરવો યોગ્ય નથી એ સમજણ સાથે તે રૂમમાં બધું વ્યવસ્થિત કરવા લાગી. આ રૂમ પરથી તેનો અધિકાર જવામાં છે તેની જાણ સ્નેહાને જેટલી મોડી થાય તેટલું સારૂં એમ ઈચ્છી નિહાલ ફક્ત એટલું જ બોલ્યો કે આપણે હવે અહીંથી વહેલી તકે નીકળવું જોઈએ. સ્નેહા પણ એ જ વિચારતી હતી. પૂજા બે દિવસ પહેલાં જ નીકળી ગઈ હતી. તેની સાથે બધાં બાળકો પણ ગયા હતાં. નિહાલ સ્નેહાની તબિયત ખાતર રોકાયો હતો અને બરોડા પાછા જતાં રસ્તામાં અમદાવાદથી બાળકોને લેતાં જવા એવું નક્કી થયું હતું. ‘હું નાહી ધોઈને તૈયાર થઈને નીચે આવું પછી જમીને નીકળીએ’ બાથરૂમમાં જતાં જતાં સ્નેહાએ કહ્યું, ‘અને મમ્મીને કહેજે મને ડીસ્ટર્બ ન કરે. હું કલાકમાં નીચે ઉતરૂ છું.’

બે માળના બંગલામાં ત્રણ બેડરૂમ ઉપર હતા અને એક નીચે. સ્નેહાનો રૂમ ઉપર જમણી બાજુ હતો. એની બારીમાંથી ગિરનારના ડુંગરોની રમણીયતા જોઈ શકાતી. સ્નેહા સાસરે ગયા પછી પણ એ રૂમ સ્નેહાનો જ કહેવાતો હતો. સ્નેહા આવે ત્યારે ઘર કિલ્લોલવા લાગે છે તેમ પપ્પા કહેતા ત્યારે તેનો આનંદ બેવડાઈ જતો. અને વેકેશન પુરૂં થતામાં તો એના ચહેરા પર તાજગીની લાલી ઉપસી આવતી. બાથરૂમમાં કેટલીય વાર સુધી અરીસા સામે ઊભી રહી તે વિચાર કરવા લાગી. પોતાનું પ્રતિબિંબ આજે એને અલગ અને અળખામણું લાગ્યું. એ ઉદાસ પ્રતિબિંબ પર એને દયા કરતાં ગુસ્સો વધારે આવતો હતો. મનને શાંત કરવા જળના ફુવારાની શીતળતા એણે વહેવા દીધી. નાહીને માથું ઓળતા તે ઊભી ન રહી શકી. નબળાઈ ખૂબ લાગતી હતી. આસપાસની દિવાલો જાણે હલતી હતી. તેણીએ પલંગ પર થોડીવાર માટે લંબાવ્યુ. ખુબ રાહત જણાઈ. મમ્મીને કે તપનને પોતાના તરફથી કંઈ જ દુ:ખ ન થાય તેની તકેદારી રાખવાનું મન સાથે નક્કી કરીને ચહેરા પર મૃદુ હાસ્યનું મહોરૂં પહેરીને સ્નેહા નીચે ઉતરી. મમ્મીની કરુણાભરી આંખો સામે જોઈ કંઈ બોલીને પસ્તાવું પડે એવું ન કરવા ફરી મનને મક્કમ કર્યુ. મમ્મીને એની કોમળતા સ્પર્શી ગઈ. તપન અને નિહાલ બહાર ગયા છે હમણાં આવશે અહીં બેસ કહીને પાસે બેસાડી. ‘કેમ છે તારી તબિયત હવે ? આજે સારૂં લાગે છે, નહીં ?’ મમ્મી પ્રેમથી વાત કરવા લાગી, ‘જો તું મોટીબહેન છો માટે તપન માટે તારે મોટું મન રાખવું જોઈએ. હવે તેની પર બોજો વધ્યો છે માટે આપણે એને સાચવવો જોઈએ.’ આંખમાં આવવા મથતાં આંસુ અને મનમાં ઉઠતાં વિરોધના આંદોલનોને સમાવવા માટે સ્નેહાને ઘણી તકલીફ પડી. મમ્મી સામે જોઈને કંઈ કહેવાનું માંડી વાળ્યુ. ફક્ત ‘ચાલ જમી લઈએ’ એટલું કહી તે ઊઠી. તપન અને નિહાલ આવ્યાનુ હોર્ન પણ સંભળાયુ. થાળીઓ પીરસાઈ અને બધા જમવા બેઠાં. તપને કહેવા ખાતર કહ્યું કે હું અને મમ્મી પણ કાલે નીકળીયે છીએ. સ્નેહાને ગળે કોળિયા માંડ માંડ ઉતરતાં હતા. તેણે ચૂપ રહેવાનું પસંદ કર્યુ. જમીને ઊભા થઈ પાણી પીવા જતાં તેની પીઠ પર તપનના શબ્દો ચાબુકની માફક વિંઝાયા, ‘હવે આવો ત્યારે અમદાવાદ આવજો આ ઘર વેચવા મૂક્યું છે.’

સાંભળતાં જ સ્નેહાને ઘર ચક્કર ચક્કર ફરતું લાગ્યું અને તે હતી ત્યાં જ ઢળી પડી.